Plan wynikowy nauczania biologii dla gimnazjum część 1  1 godz. tygodniowo

Nr

lekcji

Temat lekcji

Wymagania

podstawowe ucznia

Wymagania ponadpodstawowe ucznia

(R – rozszerzające, D – dopełniające,
W – wykraczające)

Uwagi

1

2

3

4

5

Dział programu: Struktura organizmu i jej funkcje

1.

Czego będziemy się uczyć na lekcjach biologii w gimnazjum?

• zapoznaje się z regulaminem pracowni

• zapoznaje się z wymaganiami programowymi na poszczególne stopnie szkolne

   

2.

Porównanie budowy komórki roślinnej i zwierzęcej.

• na podstawie obserwacji preparatów mikroskopowych stwierdza, że wszystkie organizmy zbudowane są z komórek

• wymienia struktury budowy komórki roślinnej i zwierzęcej

• rysuje schemat budowy komórki

• wykonuje preparat mikroskopowy z łuski spichrzowej cebuli lub liścia moczarki kanadyjskiej

• stwierdza, że komórki różnią się między sobą kształtem i wielkością

• podaje przykłady komórek najmniejszych i największych

• definiuje pojęcie: komórka (R)

• odróżnia na preparacie mikroskopowym poszczególne składniki komórki roślinnej i zwierzęcej (R)

• wykonuje rysunek komórki na podstawie obserwacji mikroskopowych (R)

• klasyfikuje elementy komórki na żywe i martwe (R)

• wyjaśnia rolę składników komórki i ich związek z czynnościami życiowymi organizmu (D)

• uzasadnia, które struktury komórki są żywe, a które martwe (D)

• wyjaśnia, od czego zależą wielkość i kształt komórek (R)

• porównuje budowę komórki roślinnej i zwierzęcej (R)

20-minutowy test

początkowy

3.

Poznajemy tkanki roślinne.

• nazywa podstawowe typy tkanek roślinnych

• wyjaśnia, na czym polega różnica między tkankami twórczymi i stałymi

• poprawnie prowadzi obserwacje mikroskopowe

• wskazuje rozmieszczenie tkanek (np. twórczych, przewodzących, miękiszowych) na rysunkach i żywych okazach roślin hodowanych w pracowni biologicznej

• wykonuje rysunki schematyczne obserwowanych tkanek

• definiuje pojęcie: tkanka (R)

• klasyfikuje tkanki wg wybranego kryterium (żywe – martwe, twórcze – stałe, pierwotne – wtórne) (R)

• omawia rolę poszczególnych tkanek (R)

• rozpoznaje na preparatach mikroskopowych poszczególne tkanki (D)

• wykazuje związek zachodzący między budową tkanek, ich rozmieszczeniem oraz funkcją (D)

 

4.

Poznajemy tkanki zwierzęce.

• wymienia podstawowe typy tkanek zwierzęcych

• określa najważniejsze funkcje tkanek

• wymienia rodzaje tkanki łącznej

• klasyfikuje tkanki i podaje ich rolę (R)

• opisuje rodzaje tkanki mięśniowej (R)

• odróżnia rodzaje tkanki mięśniowej pod mikroskopem (R)

• określa rolę i skład tkanki płynnej (krwi) (R)

• rysuje schemat komórki nerwowej (R)

• podaje różnice w budowie i funkcji tkanek mięśniowych (D)

• uzasadnia twardość tkanki kostnej (D)

• wymienia funkcje tkanki nabłonkowej (R)

• odróżnia rodzaje tkanki nabłonkowej (D)

• wykazuje związek między budową, położeniem i funkcją tkanek (D)

 

5.

Jak zbudowane są organizmy roślinne?

• rysuje ogólny pokrój rośliny okrytonasiennej i nazywa jej organy

• wskazuje na żywym okazie rośliny korzeń, łodygę, liście, kwiaty

• wymienia przynajmniej 2 rośliny zaliczane do plechowców i 2 do organowców

• określa dwie podstawowe funkcje korzenia, łodygi, liścia oraz kwiatu

• klasyfikuje rośliny okrytonasienne wg długości cyklu rozwojowego

• podaje przykłady roślin jednorocznych, dwuletnich i wieloletnich uprawianych na działkach

• klasyfikuje rośliny na jednokomórkowe, plechowce i organowce (R)

• definiuje plechowce i organowce (R)

• uzasadnia nazwy roślin: jednoroczne, dwuletnie i wieloletnie (R)

• porównuje (podając najważniejsze różnice) plechowce i organowce (D)

• określa dodatkowe funkcje poszczególnych organów – korzenia, łodygi i liści (R/D)

 

6.

Budowa organizmu zwierzęcego.

• wymienia po 2 przykłady jednokomórkowców i tkankowców

• wskazuje na modelu, schemacie lub żywym okazie części ciała ssaka i położenie układów wewnętrznych

• wymienia główne układy wewnętrzne ssaków

• definiuje pojęcia: narząd i układ (R)

• klasyfikuje zwierzęta na jednokomórkowce i tkankowce (R)

• charakteryzuje funkcje układów wewnętrznych ssaka (R)

• posługując się rysunkiem schematycznym, porównuje położenie układów wewnętrznych bezkręgowców i kręgowców (R)

 

7.

Czym charakteryzuje się organizm żywy?

• wymienia podstawowe cechy różniące organizm żywy od świata nieożywionego (budowa komórkowa i czynności życiowe)

• wylicza podstawowe czynności życiowe organizmów

• dzieli organizmy na samożywne i cudzożywne

• podaje 3 przykłady przystosowań organizmów do środowiska lądowego i wodnego

• podaje przykłady organizmów, u których wzrost trwa przez całe życie i takich, których wzrost kończy się z osiągnięciem dojrzałości

• charakteryzuje poszczególne czynności życiowe (R)

• dostrzega różnice w wykonywaniu czynności życiowych u roślin i zwierząt (D)

• posługując się metodą mapy myślowej charakteryzuje organizm roślinny i zwierzęcy (R/D)

• wskazuje istotne różnice między organizmem roślinnym a zwierzęcym (R/D)

• wyjaśnia, na czym polegają przystosowania organizmów do środowiska (R/D)

• podaje przykłady przystosowań organizmów do środowiska (R/D)

temat

powtórzeniowy

i jednocześnie

zaczynający

nowy dział

Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Wykonywanie ruchów

8.

Związek pokrycia ciała ze środowiskiem życia zwierząt.

• określa rolę tkanki nabłonkowej

• wymienia funkcje skóry kręgowców

• posługując się tablicami dydaktycznymi (lub rysunkiem schematycznym), wymienia warstwy skóry

• podaje przykłady pokrycia ciała u wybranych bezkręgowców, np. dżdżownicy, raka i ślimaka

• rozpoznaje rodzaje piór ptaka

• rozpoznaje na rysunkach schematycznych pokrycie ciała u poszczególnych gromad kręgowców

• charakteryzuje pokrycia ciała wybranych grup bezkręgowców (D)

• wyjaśnia zjawisko linienia (D)

• porównuje budowę skóry kręgowców z zewnętrznym nabłonkiem bezkręgowców (D)

• uzasadnia rolę oskórka pasożytów wewnętrznych (R)

• na wybranych przykładach (dżdżownica, tasiemiec, ryba, jaszczurka) dowodzi, że pokrycie ciała ściśle wiąże się ze środowiskiem i trybem życia zwierząt (R)

• wykonuje rysunek schematyczny budowy skóry ssaka (R)

• rysuje rodzaje piór ptaka i nazywa je (R)

• charakteryzuje wytwory naskórka (lub skóry) u poszczególnych gromad kręgowców (R)

• porównuje pokrycie ciała płazów i gadów (R)

• dowodzi, że gady lepiej przystosowały się do życia na lądzie (D)

• wyjaśnia na przykładach, jak zwierzęta lądowe zabezpieczają się przed wysychaniem (R)

 

9./10.

Sposoby poruszania się zwierząt a środowisko życia.

• nazywa układy wewnętrzne zwierząt współdziałające w wykonywaniu ruchu

• wymienia czynności, których wykonanie wymaga pracy mięśni

• wskazuje na modelu najważniejsze części szkieletu kręgowców

• wyjaśnia rolę kości pneumatycznych jako cechy przystosowującej ptaka do lotu

• podaje przykłady zwierząt mających szkielet zewnętrzny i zwierząt posiadających szkielet wewnętrzny

• określa rolę szkieletu (R)

• dowodzi, że w wykonywaniu ruchu biorą udział 2 układy: szkieletowy i mięśniowy (D)

• uzasadnia rolę pokrycia ciała zwierząt w poruszaniu się (R)

• podaje przykłady różnego pokrycia ciała zwierząt bezkręgowych i kręgowych (R)

• wyjaśnia, na czym polegają 3 mechanizmy poruszania się i u jakich zwierząt występują (R)

• wyjaśnia pojęcie: szkielet hydrauliczny (D)

• charakteryzuje rolę chitynowego pancerza u stawonogów i jego współdziałanie z mięśniami (R)

• opisuje najważniejsze różnice między szkieletem ryby, płaza, gada, ptaka i ssaka (D)

• wyjaśnia, na czym polega przystosowanie ptaka do lotu w budowie szkieletu (R)

• opisuje dokładnie budowę szkieletu ssaka (wymienia poszczególne kości) (W)

• uzasadnia modyfikacje szkieletu kończyn (D)

korelacja z fizyką

11.

Czy rośliny mają pokrycie ciała i układ szkieletowy?

• wyjaśnia, dlaczego rośliny trudno jest zgnieść lub złamać

• określa rolę tkanki okrywającej i wzmacniającej

• na korze drzewa pokazuje przetchlinki

• obserwuje pod mikroskopem tkanki wzmacniającą i okrywającą

• omawia budowę tkanki okrywającej i wzmacniającej (R)

• dostrzega różnice w budowie i roli skórki w poszczególnych organach roślin (np. skórki w korzeniu i liściu) (R)

• wyjaśnia rolę włośników i aparatów szparkowych oraz przetchlinek (R)

• rozpoznaje na preparacie mikroskopowym aparaty szparkowe i rysuje je (R)

• porównuje budowę skórki i korka (D)

• uzasadnia odpowiedź na pytanie „Czy rośliny mają szkielet?” (D)

• uzasadnia rolę tkanki wzmacniającej jako tej, która zapewnia sztywność i elastyczność organów roślin (D)

• podaje przykłady zastosowania włókien lnu i konopi (R)

• porównuje budowę, położenie i funkcje twardzicy i zwarcicy (D)

• omawia rolę kutykuli (R)

 

12.

Powtórzenie i utrwalenie wiadomości.

działy: komórkowa budowa organizmu, tkanki, budowa organizmu

   

Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Odżywianie się organizmów

13.

Wykrywanie podstawowych składników pokarmowych.

• wyjaśnia pojęcie „odżywianie” jako dostarczanie pokarmu komórkom

• wymienia składniki pokarmowe i określa ich ogólną rolę

• wymienia najważniejsze witaminy

• uzasadnia ogromną rolę wody

• wyjaśnia rolę błonnika na przykładzie organizmu człowieka

• wskazuje, jakie skutki, może powodować brak poszczególnych składników w pokarmach spożywanych najczęściej (R)

• wyjaśnia pojęcia: mikro- i makroskładniki (D)

• podaje przykłady pierwiastków należących do mikro- i makroskładników (D)

• opisuje budowę składników pokarmowych pod względem chemicznym (D/W)

• przedstawia podział cukrowców (R)

• określa rolę najważniejszych witamin (np. A, C, D, B) (R)

• planuje i wykonuje proste doświadczenie chemiczne ilustrujące właściwości białek (np. denaturacja), cukrów i tłuszczów (W)

korelacja z chemią

14.

Przemiana materii.

• wyjaśnia sposób odżywiania się organizmów samożywnych i cudzożywnych

• podaje przykłady organizmów samożywnych i cudzożywnych

• uzasadnia podział organizmów na autotroficzne i heterotroficzne, podając ich najważniejsze cechy (R)

• wyjaśnia znaczenie glukozy dla roślin i zwierząt (R)

• definiuje pojęcie: metabolizm (D)

• wyjaśnia, na czym polegają procesy syntezy i rozpadu (D)

• wyjaśnia rolę enzymów w procesach przemiany materii (D)

• podaje przykłady roślin pasożytniczych (D)

• określa czynniki regulujące szybkość przemiany materii (D)

Sprawdzian 20-minutowy z działów:

„Struktura organizmu i jej funkcje” oraz „Wykonywanie ruchów”

korelacja z chemią i fizyką

15.

Odżywianie się roślin – fotosynteza.

• wyjaśnia pojęcie: fotosynteza

• wskazuje substraty i produkty fotosyntezy

• przedstawia schematycznie przebieg procesu fotosyntezy

• podaje warunki niezbędne do przebiegu procesu fotosyntezy

• określa rolę roślin jako producentów

• przedstawia słownie reakcję chemiczną procesu fotosyntezy (R)

• charakteryzuje fazę świetlną i ciemną fotosyntezy oraz istotę tego procesu (D)

• wyjaśnia, od czego zależy intensywność procesu fotosyntezy (R)

• wykazuje przystosowania w budowie liścia do przebiegu procesu fotosyntezy (D)

• planuje doświadczenia ilustrujące wpływ różnych czynników na przebieg procesu fotosyntezy (D)

• planuje i wykonuje proste doświadczenia dotyczące wykrywania produktów fotosyntezy (R)

• omawia znaczenie fotosyntezy dla roślin i organizmów cudzożywnych (R)

korelacja z chemią i fizyką

16./17.

Przystosowania zwierząt do zdobywania i trawienia pokarmu.

• wymienia sposoby odżywiania się organizmów cudzożywnych (roślinożerne, drapieżne, wszystkożerne itp.)

• podaje przykłady różnych sposobów zdobywania pokarmu

• wymienia przystosowania drapieżników

• określa rolę reducentów

• podaje przykłady reducentów

• wyjaśnia pojęcia: konsument, reducent, łańcuch pokarmowy (R)

• opisuje na wybranych przykładach sposoby zdobywania i trawienia pokarmu u bezkręgowców (R)

• porównuje trawienie u pantofelka z trawieniem zewnątrzkomórkowym w jamie chłonąco-trawiącej stułbi (D)

• uzasadnia brak układu pokarmowego u tasiemca (R)

• wykazuje związek między budową narządów gębowych u owadów a sposobem ich odżywiania się (R)

• opisuje budowę układu pokarmowego kręgowców i rolę poszczególnych odcinków tego układu (R)

• wyjaśnia, co to jest kloaka i wskazuje, u jakich grup zwierząt występuje (D)

• dostrzega zależność między rodzajem pokarmu a budową układu pokarmowego i rodzajem zębów (D)

• prezentuje ciekawostki związane z odżywianiem się zwierząt (W)

• uzasadnia nazwę „przeżuwacze” (W)

• wyjaśnia sposób wytwarzania miodu spadziowego przez pszczoły (W)

• podaje, czym była „biblijna manna”, którą żywili się Izraelici na pustyni (W)

 

18.

Wpływ gospodarki człowieka na stan środowiska.

• podaje przykłady wykorzystania roślin w życiu i gospodarce człowieka

• analizuje konsekwencje stosowania nawozów sztucznych i środków ochrony roślin

• wyjaśnia, na czym polega rolnictwo ekologiczne

• podaje przykłady korzystnego i niekorzystnego sąsiedztwa uprawianych roślin

• wymienia skutki efektu cieplarnianego

• wyjaśnia, na czym polega erozja gleb (R)

• wyjaśnia przyczyny „zakwitów” zbiorników wodnych (R)

• dowodzi związku między stosowaniem nawozów sztucznych a eutrofizacją zbiorników wodnych (D)

• charakteryzuje konsekwencje „zakwitów” zbiorników wodnych (R)

• charakteryzuje zabiegi rolnicze stosowane w rolnictwie ekologicznym (R)

• wyjaśnia rolę roślin w regulacji stężenia tlenu i dwutlenku węgla w atmosferze (D)

• wyjaśnia, na czym polega efekt cieplarniany (R)

• przedstawia na schematycznym rysunku, na czym polega efekt cieplarniany (W)

• ocenia wpływ gospodarki rolnej i hodowli na stan środowiska (R)

• próbuje dokonać właściwego wyboru takiej gospodarki, która byłaby przyjazna dla środowiska (R)

realizacja ścieżki:

edukacja

ekologiczna

korelacja z chemią

19.

Powtórzenie i utrwalenie wiadomości.

dział: odżywianie się organizmów

 

lekcje te kończą semestr I

Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Oddychanie organizmów

20.

Sprawdzian wiadomości i umiejętności z I semestru.

     

21.

Wymiana gazowa u roślin.

• wskazuje miejsce wymiany gazowej u roślin

• wyjaśnia główny cel wymiany gazowej

• obserwuje aparaty szparkowe na preparacie mikroskopowym

• rysuje schematycznie aparat szparkowy

• na rysunkach lub tablicy dydaktycznej odróżnia komórki szparkowe od innych komórek skórki

• wykonuje preparat mikroskopowy dolnej skórki liścia (trzykrotki, grubosza lub innej rośliny) (R)

• rysuje aparat szparkowy na podstawie obserwacji mikroskopowej (R)

• wyjaśnia mechanizm działania aparatu szparkowego w warunkach suszy i dużej wilgotności podłoża (R)

• określa rolę aparatów szparkowych w fotosyntezie i oddychaniu (R)

• dostrzega różnicę między wymianą gazową u roślin wodnych i lądowych (D)

• wyjaśnia zjawisko transpiracji (D)

• podaje przykłady roślin mających szparki wodne i wyjaśnia rolę tych szparek (D/W)

 

22.

Narządy oddechowe zwierząt a środowisko życia.

• podaje przykłady zwierząt oddychających całą powierzchnią ciała

• wymienia zwierzęta oddychające skrzelami

• omawia budowę płuc kręgowców, korzystając z tablicy dydaktycznej

• wykonuje schematyczne rysunki budowy płuc kręgowców

• dostrzega zależność typu narządów oddechowych zwierząt od środowiska życia (R)

• omawia budowę narządów oddechowych bezkręgowców i kręgowców (analizuje rysunki lub tablice barwne, porównuje) (R)

• porównuje skrzela i tchawki (D)

• analizuje budowę układu tchawkowego owadów i wyjaśnia, dlaczego krew nie bierze w tym przypadku udziału w transporcie tlenu (R/D)

• wyjaśnia mechanizm wymiany gazowej u płazów i tzw. podwójnego oddychania u ptaków (D)

• określa rolę przepony i mięśni międzyżebrowych w procesie wymiany gazowej (D)

• wykazuje związek między układem oddechowym a układem krążenia w procesie wymiany gazowej (D)

• wykazuje rolę skóry w oddychaniu (R)

 

23.

Oddychanie komórkowe jako proces wyzwalania energii.

• wymienia substraty i produkty procesu oddychania

• zapisuje słownie proste równanie przedstawiające proces oddychania

• wskazuje organellum komórkowe, w którym odbywa się oddychanie

• podaje przynajmniej 2 przykłady wykorzystania energii przez organizmy żywe

• na podstawie doświadczenia wykazuje obecność dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu

• wyjaśnia istotę oddychania komórkowego (R)

• analizuje diagram wykorzystania energii powstającej w reakcji oddychania (R)

• uzasadnia, od czego zależy intensywność procesu oddychania (D)

• rysuje schemat budowy mitochondrium (D)

• porównuje oddychanie z fotosyntezą (D)

• porównuje utlenianie biologiczne ze spalaniem glukozy poza organizmem (D)

• na podstawie doświadczenia stwierdza wydzielanie się ciepła podczas oddychania roślin (R/D)

• podaje ciekawostki związane z wykorzystaniem energii przez różne organizmy (W)

korelacja z chemią

24.

Konsekwencje zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby.

• wymienia źródła zanieczyszczeń powietrza, wody i gleby

• na przykładzie lasu wyjaśnia rolę roślin jako producentów tlenu

• stosując uproszczoną skalę porostową, ocenia stopień zanieczyszczenia powietrza (dwutlenku siarki) w najbliższej okolicy

• wykazuje wpływ zanieczyszczeń środowiska na organizmy roślinne i zwierzęce (R)

• wyjaśnia pojęcie: pustynia porostowa (R)

• podaje przykłady drzew i roślin zielnych odpornych i wrażliwych na zanieczyszczenia powietrza (D)

• wyjaśnia, na czym polega symbioza glonu i grzyba w poroście (R)

• wykazuje zróżnicowaną wrażliwość organizmów wodnych na zanieczyszczenia (R)

• wyjaśnia zjawisko „smogu” (D)

• opisuje sposób powstawania kwaśnych deszczów i skutki takich opadów (R)

• proponuje sposoby zapobiegania zanieczyszczeniom powietrza, wody i gleby (R/W)

realizacja ścieżki:

edukacja ekologiczna

Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Transport substancji u roślin i zwierząt

25.

Transport substancji u roślin.

• omawia funkcję tkanki przewodzącej (łyka i drewna)

• rozpoznaje na preparacie mikroskopowym tkanki przewodzące

• rysuje schematyczny przekrój łodygi i korzenia roślin okrytonasiennych

• liczy słoje przyrostu rocznego na przekroju ściętego drzewa i na ich podstawie określa wiek drzewa

• omawia budowę wewnętrzną łodygi i korzenia na podstawie preparatów mikroskopowych (lub rysunków schematycznych) (R)

• porównuje budowę wewnętrzną łodygi z budową korzenia (R)

• wykazuje zależność między budową, rozmieszczeniem i funkcją tkanek budujących korzeń i łodygę (D)

• omawia różnice między wiązką przewodzącą otwartą i zamkniętą (D)

• rysuje schematycznie wiązkę otwartą i zamkniętą na podstawie obserwacji preparatu mikroskopowego (R/D)

• opisuje sposób przewodzenie wody i transportu substancji odżywczych w roślinie (R)

• wyjaśnia pojęcie: nerwacja liścia (R)

• doświadczalnie wykazuje przewodzenie u roślin (R/D)

korelacja z fizyką

26.

Krążenie płynów ustrojowych u zwierząt.

• wyjaśnia pojęcia: zamknięty i otwarty układ krwionośny

• wymienia narządy budujące układ krążenia kręgowców

• nazywa elementy morfotyczne krwi i omawia ich funkcję

• rozpoznaje preparaty przedstawiające krew żaby i ssaka

• korzystając ze schematów, analizuje drogę krwi w organizmie kręgowców

• rozpoznaje na podstawie rysunków schematycznych serca ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków

• opisuje budowę i rolę naczyń krwionośnych (R)

• przedstawia za pomocą schematycznych rysunków budowę serc kręgowców (R)

• wyjaśnia rolę częściowej przegrody w komorze serca gadów i całkowitej u ptaków (D)

• rysuje schematy obiegów krwi u poszczególnych grup kręgowców (D)

• objaśnia sposób przepływu krwi w krwiobiegu (R)

• wyjaśnia rolę małego i dużego obiegu krwi u ssaków (R)

• wyjaśnia pojęcie: hemolimfa (W)

• wyjaśnia rolę hemoglobiny i osocza w transporcie gazów (D/W)

korelacja z fizyką

27.

Powtórzenie i utrwalenie wiadomości.

działy: oddychanie organizmów oraz transport substancji u roślin i zwierząt

   
Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Rozmnażanie i rozwój organizmów

28.

Rozmnażanie bezpłciowe organizmów.

• wymienia sposoby bezpłciowego rozmnażania roślin i zwierząt

• wymienia zmodyfikowane pędy służące jako organy do rozmnażania (kłącza, bulwy, cebule, rozłogi)

• podaje różnicę między rozmnażaniem płciowym a bezpłciowym (R)

• uzasadnia cel rozmnażania (R)

• na wybranych przykładach (pantofelek, stułbia, pieczarka, paproć) opisuje, w jaki sposób zachodzi dany typ rozmnażania bezpłciowego (D)

• wyjaśnia pojęcia: pączkowanie, fragmentacja, zarodniki, nasiona (R)

• podaje sposoby rozmnażania roślin doniczkowych (D)

• wyjaśnia zjawisko regeneracji (W)

20-minutowy sprawdzian z oddychania i transportu

29.

Rozmnażanie płciowe organizmów roślinnych.

• odróżnia na rysunku komórki płciowe męskie i żeńskie

• prawidłowo nazywa komórki rozrodcze

• rozpoznaje symbole oznaczające płeć męską i żeńską

• rozpoznaje na rysunku i żywym okazie mchu płonnika sporofit i gametofit

• opisuje wygląd sporofitu i gametofitu

• na żywych okazach lub preparatach mokrych rozpoznaje kwiatostan żeński i męski sosny

• wyjaśnia pojęcia: zapylenie, zapłodnienie, zygota, zarodek

• rysuje budowę kwiatu rośliny okrytonasiennej

• omawia rolę kwiatu roślin okrytonasiennych

• podaje przykłady różnych sposobów zapylania roślin

• porównuje komórkę jajową i plemnik (R)

• uzasadnia, że rozmnażanie płciowe jest konieczne w celu zachowania zmienności wewnątrzgatunkowej (D)

• definiuje pojęcia: przemiana pokoleń, sporofit, gametofit (D)

• dostrzega różnice w przemianie pokoleń u roślin i zwierząt (W)

• uzasadnia konieczność obecności „kropli wody” do zapłodnienia mszaków i paprotników (R)

• dostrzega redukcję pokolenia gametofitu u roślin w związku z przystosowaniem do życia na lądzie (W)

• opisuje cykl rozwojowy mszaków i paprotników (R/D)

• opisuje wygląd kwiatostanów męskich i żeńskich sosny (R)

• wykonuje rysunek pojedynczego kwiatu męskiego i żeńskiego sosny oraz nasienia sosny (R)

• opisuje cykl rozwojowy sosny (W)

• wyjaśnia, czym różnią się rośliny nagonasienne od okrytonasiennych (R)

• uzasadnia, dlaczego sosna należy do roślin nagozalążkowych, nagonasiennych, wiatropylnych (R)

• uzasadnia, że sosna jest rośliną rozdzielnopłciową, jednopienną (D)

• opisuje podwójne zapłodnienie u okrytonasiennych (D)

• przedstawia sposób powstawania owocu i nasienia na przykładzie wiśni (lub innego drzewa owocowego) (R)

• wskazuje przystosowania roślin do rozsiewania nasion i owoców (R)

• opisuje doświadczenie dotyczące warunków kiełkowania roślin (R/D)

• omawia budowę zalążka i woreczka zalążkowego roślin okrytonasiennych (W)

• analizuje cykl rozwojowy rośliny okrytonasiennej, np. hodując fasolę (R/D)

 

30./31.

Rozmnażanie się i rozwój zwierząt.

• omawia budowę i rolę komórek rozrodczych

• wyjaśnia pojęcia: jajorodność, żyworodność, rozdzielnopłciowość, zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne

• rozpoznaje i nazywa jaja ryb oraz żab

• omawia rozmnażanie ryb

• przedstawia rozmnażanie i rozwój płazów na przykładzie żaby

• podaje przykłady ptaków gniazdowników i zagniazdowników

• wymienia nazwy błon płodowych

• wyjaśnia rolę błon płodowych gadów, ptaków i ssaków

• nazywa zasadnicze elementy budowy jaja ptaka

• omawia różne sposoby rozmnażania owadów (R)

• na przykładach wyjaśnia, czym różni się rozwój prosty, przeobrażenie niezupełne i zupełne (R)

• przyporządkowuje rodzaj larwy do odpowiedniego gatunku owada (D)

• wyjaśnia, na czym polega metamorfoza kijanki (R)

• podaje przykłady opieki nad potomstwem u ryb, płazów i gadów (W)

• wyjaśnia, dlaczego gady mogą rozmnażać się na lądzie (D)

• uzasadnia podział kręgowców na owodniowce i bezowodniowce (R)

• charakteryzuje zachowania godowe ptaków i formy opieki nad potomstwem (R)

• omawia sposób rozmnażania ssaków (R)

• uzasadnia nazwę: ssaki (R)

• porównuje sposób opieki nad potomstwem u różnych grup zwierząt (D)

• określa, czym są i jaką rolę pełnią łożysko oraz pępowina (D)

• rysuje budowę jaja ptaka (R)

• na podstawie tablicy barwnej rozpoznaje różne rodzaje ptasich gniazd (R)

 

32.

Dlaczego zanika różnorodność gatunkowa?

• wymienia przykłady działalności człowieka prowadzącej do niszczenia i przekształcania środowiska

• wyjaśnia ochronną rolę warstwy ozonowej

• wyjaśnia cel ochrony gatunkowej roślin i zwierząt oraz innych form ochrony przyrody

• uzasadnia, dlaczego zanika różnorodność gatunkowa (R)

• wyjaśnia, dlaczego zachowanie bioróżnorodności jest istotne dla przyszłych pokoleń (D)

• wyjaśnia przyczyny i skutki rozrzedzenia warstwy ozonowej („dziury ozonowej”) (R)

realizacja ścieżki:

edukacja ekologiczna

33.

Powtórzenie i utrwalenie wiadomości.

dział: rozmnażanie się organizmów

   
Dział programu: Wybrane czynności życiowe organizmów – Kontrola i regulacja procesów życiowych u organizmów

34.

Sprawdzian wiadomości i umiejętności z II semestru.

     

35.

Regulacja procesów życiowych u roślin.

• na podstawie obserwacji podaje przykłady ruchów roślin

• wyjaśnia konsekwencje ścięcia stożków wzrostu

• proponuje praktyczne zastosowanie ścięcia stożków wzrostu u roślin uprawnych (ogrodnictwo, sadownictwo)

• dokonuje podziału ruchów roślin na tropizmy i nastie (R)

• charakteryzuje tropizmy i nastie

• dokonuje porównania tropizmów i nastii (D)

• planuje doświadczenie obrazujące wykonywanie ruchów przez rośliny (D)

• charakteryzuje rolę auksyn (D)

 

36.

Regulacja funkcji życiowych u zwierząt i narządy zmysłów.

• wymienia podstawowe funkcje układu nerwowego

• wymienia typy układów nerwowych bezkręgowców (siateczkowy, drabinkowy i łańcuszkowy)

• wylicza narządy układu nerwowego kręgowców

• podaje rolę układu hormonalnego

• wymienia narządy zmysłów

• charakteryzuje rolę narządów zmysłów

• podaje przykłady ostrzegawczej roli narządów zmysłu (np. dotyku, węchu, smaku)

• opisuje budowę i działanie komórki nerwowej jako podstawowej jednostki budulcowej i czynnościowej układu nerwowego (R)

• charakteryzuje, popierając przykładami, typy układów nerwowych bezkręgowców (R)

• wyjaśnia funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego (D)

• porównuje działanie układu współczulnego i przywspółczulnego (D)

• nazywa części mózgu (R)

• na podstawie rysunków porównuje budowę mózgu u poszczególnych gromad kręgowców (D)

• definiuje pojęcia: hormon, gruczoł dokrewny (R)

• nazywa najważniejsze gruczoły dokrewne (R)

• wyjaśnia funkcjonowanie oczu złożonych u owadów (D)

• na podstawie rysunku (lub tablicy barwnej) nazywa główne elementy budowy ucha ssaków (R)

• lokalizuje w uchu wewnętrznym narząd równowagi (R)

• wyjaśnia rolę linii bocznej i pęcherza pławnego u ryb (R)

• wyjaśnia zjawisko akomodacji oka (D)

• określa rolę małżowiny usznej u zwierząt (D)

korelacja z fizyką

37.

Podsumowanie rocznej pracy i ocena osiągnięć uczniów.

     

Plan wynikowy nauczania biologii dla gimnazjum część 2

Numer

i temat lekcji

Zakres treści

z podręcznika

Wymagania podstawowe

Wymagania ponadpodstawowe

Ścieżka edukacyjna

Treści ścieżki edukacyjnej

Uwagi

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA
Układ narządu ruchu

1. Ogólny

plan budowy

i rola szkieletu

człowieka

• podział układu ruchu na czynny i bierny

• funkcje szkieletu

• rodzaje kości

• ogólny plan budowy szkieletu

• określa funkcje szkieletu

• na modelu wskazuje zasadnicze elementy szkieletu

• na modelu wskazuje różne kształty kości

• klasyfikuje układ ruchu na czynny i bierny (R)

• charakteryzuje poszczególne funkcje szkieletu (R)

• klasyfikuje kości ze względu na kształt (R)

• nazywa kości tworzące szkielet (R/D)

• podaje przykłady kości, które nie pełnią funkcji szkieletowych (D)

   

2. Budowa

kości

• budowa tkanki kostnej i chrzęstnej

• budowa fizyczna kości

• budowa chemiczna kości

• urazy kości

• na preparatach mikroskopowych (lub tablicach dydaktycznych) rozpoznaje tkankę chrzęstną i kostną

• rysuje kość długą

nazywa części kości długiej

• zapisuje obserwacje doświadczenia: Badanie składu chemicznego kości

• wymienia objawy złamania kości

• określa, jak udzielić pierwszej pomocy przy podejrzeniu złamania

• porównuje tkankę chrzęstną
i kostną (R)

• charakteryzuje budowę i rolę poszczególnych części kości długiej (D)

• wyjaśnia, w jaki sposób kość przyrasta na długość (D)

• określa rolę osseiny i soli mineralnych (R)

• klasyfikuje złamania kości (R)

• charakteryzuje proces gojenia się złamania (D)

Obrona cywilna

• zasady pierwszej pomocy w nagłych wypadkach

Edukacja prozdrowotna

• bezpieczeństwo
i pierwsza pomoc

 

3. Budowa

szkieletu

osiowego

– czaszki

i kręgo-słupa

• kości tworzące mózgoczaszkę i trzewioczaszkę

• rola kręgosłupa

• budowa kręgu
i rodzaje kręgów

• odcinki kręgosłupa

• wady w budowie
i urazy kręgosłupa

• na modelu wskazuje mózgoczaszkę
i trzewioczaszkę

• wskazuje kości tworzące mózgoczaszkę
i trzewioczaszkę

• wymienia kości mózgoczaszki
i trzewioczaszki

• na modelu wskazuje kręgosłup

• wskazuje odcinki kręgosłupa

• wymienia przyczyny wad postawy ciała

• określa zasady postępowania
w przypadku podejrzenia urazu kręgosłupa

• nazywa kości mózgoczaszki (R)

• określa położenie poszczególnych kości trzewioczaszki (R)

• wskazuje miejsca połączeń kości czaszki (R)

• określa funkcje kręgosłupa (R)

• nazywa elementy kręgu (R)

• odróżnia kręg szczytowy i obrotowy od innych (D)

• wyjaśnia mechanizm swobodnego poruszania głową (D)

• porównuje wielkość kręgów poszczególnych odcinków kręgosłupa (D)

• określa rolę krążków międzykręgowych (D)

Obrona cywilna

• zasady pierwszej pomocy w nagłych wypadkach

Edukacja prozdrowotna

• bezpieczeństwo
i pierwsza pomoc

• aktywność ruchowa
i umysłowa

 

4. Budowa

szkieletu klatki

piersiowej

i kończyn

• elementy tworzące szkielet klatki piersiowej

• budowa szkieletu kończyny górnej

• budowa szkieletu kończyny dolnej

• przyczyny płaskostopia

• na modelu wskazuje elementy szkieletu klatki piersiowej

• wskazuje kości tworzące kończynę górną

• nazywa kości tworzące kończynę dolną

• wymienia przyczyny płaskostopia

• wskazuje odbitkę stopy prawidłowo wykształconej i z płaskostopiem

• wyjaśnia związek budowy klatki piersiowej z jej funkcją
w organizmie (R)

• dokonuje klasyfikacji żeber (D)

• wskazuje kości tworzące obręcz miednicową (R)

• porównuje miednicę mężczyzny i kobiety (D)

• porównuje szkielet kończyny górnej i dolnej (D)

Edukacja prozdrowotna

• aktywność ruchowa
i umysłowa

 

5. Rodzaje

połączeń

kości

• rodzaje i przykłady połączeń kości

• budowa stawu

• rodzaje i przykłady stawów

• zwichnięcia stawów

• na modelu wskazuje różne typy połączeń kości

• wskazuje stawy kuliste i zawiasowe

• porównuje zakres wykonywania ruchów przez staw kulisty i zawiasowy

• określa sposób postępowania w przypadku podejrzenia zwichnięcia stawu

nazywa, popierając przykładami, typy połączeń kości (R)

• omawia budowę stawu (R)

• uzasadnia, dlaczego stawy kuliste mają większy zakres wykonywania ruchów niż stawy zawiasowe (D)

Edukacja prozdrowotna

• bezpieczeństwo
i pierwsza pomoc

 

6./7. Budowa

i rodzaje

mięśni

• rodzaje tkanki mięśniowej

• podział mięśni ze względu na:

– kształt

– rodzaj przyczepu

– zakres wykonywanych ruchów

• klasyfikacja mięśni
w zależności od położenia

• rozpoznaje rodzaje tkanki mięśniowej

• podaje przykłady występowania poszczególnych rodzajów tkanki mięśniowej

• opisuje schemat budowy mięśnia

• określa rolę przepony

• wskazuje położenie najważniejszych mięśni

• klasyfikuje mięśnie ze względu na kształt (R)

• klasyfikuje mięśnie ze względu na rodzaj przyczepu (R)

• klasyfikuje mięśnie ze względu na zakres wykonywanych ruchów (R)

• wymienia czynności mięśni brzucha (R)

• wskazuje położenie najważniejszych mięśni szkieletowych (R)

   

8. Na czym

polega praca

mięśni?

• analiza pracy mięśni

• typy pracy mięśni: statyczna
i dynamiczna

• rola ćwiczeń fizycznych
w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

• nazywa substraty niezbędne do pracy mięśni

• podaje przykłady pracy statycznej i dynamicznej

• objaśnia rolę sprawności fizycznej w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu

• wyjaśnia, na czym polega mechanizm skurczu mięśnia (R)

• objaśnia budowę mięśnia poprzecznie prążkowanego (R)

• wymienia źródła substancji energetycznych niezbędnych do pracy mięśni (R)

• charakteryzuje rozwój sprawności mięśniowej (D)

Edukacja prozdrowotna

• aktywność ruchowa
i umysłowa

 

9. Pow-tórzenie
i utrwa-lenie wia-domości

  dział:

  Układ narządu ruchu

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ oddechowy

10. Jak

zbudowane są drogi

oddecho-we?

• narządy budujące układ oddechowy

• budowa dróg oddechowych

• budowa płuc

• nazywa narządy budujące drogi oddechowe

• wyjaśnia, dlaczego powietrze należy wdychać przez jamę nosową

• na schemacie (modelu) wskazuje położenie narządów budujących układ oddechowy

• omawia rolę poszczególnych narządów budujących układ oddechowy (R/D)

• omawia rolę krtani jako narządu głosu (D)

• objaśnia (na schemacie) mechanizm wymiany gazowej w pęcherzykach płucnych (R)

   

11. Jaki jest mecha-nizm oddy-chania?

• fazy oddychania

• mechanizm wdechu
i wydechu

• pojemność płuc

• nazywa fazy oddychania płucnego

• rozpoznaje na schemacie fazę wdechu i wydechu

• opisuje zmiany położenia klatki piersiowej w czasie wdechu i wydechu (na podstawie obserwacji)

• opisuje mechanizm wdechu (R)

• określa rolę przepony w czasie wdechu i wydechu (D)

• uzasadnia, dlaczego wdech jest aktem czynnym, a wydech biernym (D)

• określa, od czego zależy pojemność płuc (R)

   

12. Na czym po-lega istota

procesu

oddycha-nia?

• oddychanie jako wymiana gazowa

• oddychanie komórkowe

• wymienia zjawiska określane terminem „oddychanie”

• określa, co jest istotą oddychania

• wymienia produkty oddychania (CO2 i H2O)

• wskazuje sposób na stwierdzenie, że produktem oddychania jest H2O

• porównuje skład powietrza wdychanego i wydychanego (R)

• opisuje mechanizm wymiany gazowej odbywającej się
w płucach (R)

• opisuje istotę wymiany gazowej wewnętrznej (D)

   

13. Choroby

układu

oddecho-wego

• przyczyny i objawy chorób: nieżytu nosa, grypy, anginy, zapalenia oskrzeli, zapalenia płuc

• przyczyny pylicy płuc

• gruźlica – przyczyny, objawy, zapobieganie

• wymienia przykładowe (najczęstsze) choroby dróg oddechowych

• wskazuje sposoby zapobiegania chorobom dróg oddechowych

• wymienia objawy grypy

• wymienia kilka czynników odgrywających istotną rolę w zapobieganiu chorobom układu oddechowego

• wyjaśnia wpływ odporności organizmu na rozwijanie się chorób dróg oddechowych (R)

• wymienia objawy anginy, zapalenia oskrzeli, zapalenia płuc (R)

• uzasadnia konieczność całkowitego wyleczenia anginy, grypy (R)

• wyjaśnia, dlaczego gruźlicę zaliczamy do chorób społecznych (R)

• wymienia przyczyny gruźlicy płuc (D)

• wskazuje przyczyny pylicy płuc (D)

Edukacja prozdrowotna

• zachowania sprzyjające
i zagrażające zdrowiu

 

14. Higiena

układu

oddecho-wego

• wpływ palenia tytoniu na zdrowie

• palenie bierne

• wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie

• wymienia najbardziej szkodliwe substancje znajdujące się w dymie tytoniowym

• wymienia choroby związane z długotrwałym paleniem tytoniu

• analizuje wykres zachorowalności na zapalenie oskrzeli ludzi palących i niepalących

• wymienia skutki, które wywołują w organizmie poszczególne substancje zawarte w dymie tytoniowym (R)

• wyjaśnia, co to jest palenie bierne (R)

• porówna wpływ, jaki mają na organizm palenie tytoniu oraz zanieczyszczenia powietrza (D)

• wyciągnie wnioski na podstawie analizy wykresu (R)

Edukacja prozdrowotna

• przyczyny i skutki używania m.in. środków psychotaktywnych, formy pomocy

 

15. Pow-tórzenie

i utrwa-lenie

wiadomości

dział: Układ oddechowy

       

16. Spraw-dzian

wiadomości

  działy: Układ narządu ruchu, układ oddechowy

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ krążenia

17./18. Skład

i rola krwi

• główne zadania krwi

• rola poszczególnych składników krwi

• grupy krwi

• mechanizmy obronne organizmu

• odporność

• choroby krwi

• wymienia przynajmniej
3 zadania krwi

• nazywa składniki krwi (osocze, elementy morfotyczne)

• rozpoznaje elementy morfotyczne krwi

• określa funkcje, jakie pełnią elementy morfotyczne krwi

• nazywa grupy krwi

• wskazuje dawców i biorców określonych grup krwi

• wymienia przynajmniej
3 bariery obronne organizmu

• nazywa choroby krwi

• wymienia zadania krwi (R)

• określa skład osocza (R)

• wyjaśnia związek kształtu erytrocytów z pełnioną przez nie funkcją (R)

• objaśnia schemat transportu gazów: CO2 i O2 (D)

• porównuje leukocyty
i erytrocyty (D)

• odczytuje wynik badania morfologicznego krwi (D/W)

• wyjaśnia istotę procesu krzepnięcia krwi (R)

• określa sposoby uzyskania przez organizm odporności nabytej (R)

• wymienia objawy anemii (R)

• opisuje białaczkę (D)

   

19. Budowa

i rola naczyń

krwionoś-nych

• budowa i rola tętnic, żył i naczyń włosowatych

• porównanie tętnic i żył

• określa funkcję tętnic i żył

• rozpoznaje na rysunku tętnice, żyły; odróżnia tętnicę od żyły

• wykazuje związek budowy tętnicy z pełnioną funkcją (R)

• wykazuje związek budowy żyły z pełnioną funkcją (R)

• porównuje tętnicę i żyłę pod względem budowy i funkcji (D)

• opisuje sposób powstawania żylaków (D)

   

20. W jaki

sposób krew krąży

w orga-nizmie?

• budowa dużego obiegu krwi

• mały obieg krwi

• krążenie wrotne

• na schemacie wskazuje duży i mały obieg krwi

• określa rolę dużego krwiobiegu

• określa rolę małego krwiobiegu

• nazywa główne naczynia krwionośne (tętnice i żyły) (R)

• określa miejsce rozpoczęcia i zakończenia krwiobiegów (R)

• omawia proces wymiany gazowej w płucach – wykazuje związek funkcji układu oddechowego i krążenia (D)

• wyjaśnia istotę krążenia wrotnego (D)

   

21. Budowa

i rola serca

• budowa serca

• praca serca

• tętno i ciśnienie krwi

• wskazuje położenie serca (na sobie)

• na schemacie wskazuje części serca

• mierzy puls

• określa rolę płynu osierdziowego (D)

• opisuje pracę serca (R)

• nazywa zastawki przedsionkowo-komorowe (D)

• porównuje EKG zdrowego
i chorego człowieka (D)

objaśnia zapis ciśnienia krwi (D)

   

22. Choroby

układu

krążenia

• przyczyny chorób

• przykłady chorób układu krążenia

• sposoby zapobiegania chorobom

• rodzaje krwotoków

• sposoby hamowania krwotoków

• wymienia czynniki zwiększające ryzyko zachorowania na choroby układu krążenia

• wymienia przynajmniej
3 choroby układu krążenia

• wskazuje sposoby zapobiegania chorobom układu krążenia

• zakłada opatrunek

• określa zasady udzielania pierwszej pomocy przy krwotokach

• wykazuje związek nieprawidłowego odżywiania się z chorobami układu krążenia (D)

• wyjaśnia, w jaki sposób aktywność fizyczna usprawnia pracę układu krążenia (R)

• klasyfikuje krwotoki (R)

• rozróżnia krwotoki (D)

Edukacja prozdrowotna

• bezpieczeństwo
i pierwsza pomoc Obrona cywilna

• zasady pierwszej pomocy w nagłych wypadkach

 

23. Budo-wa i fun-kcjonowa-nie układu

limfatycz-nego

• rola układu limfatycznego

• skład limfy

• budowa układu limfatycznego: przewody limfatyczne, węzły chłonne

• nazywa elementy tworzące układ limfatyczny

• wskazuje układ limfatyczny na tablicy dydaktycznej (w atlasie)

• porównuje budowę układu krwionośnego i limfatycznego (R)

• określa źródła i skład limfy (D)

• wskazuje główne przewody limfatyczne (R)

• nazywa największe węzły chłonne (D)

• określa rolę układu limfatycznego (R)

   

24. Pow-tórzenie

i utrwa-lenie

wiadomości

dział: Układ krążenia

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ pokarmowy

25./26.

Składniki

odżywcze

i ich rola

w orga-nizmie

• podział składników odżywczych

• składniki budulcowe: białka i sole mineralne

• rodzaje i rola witamin

• rola wody

• klasyfikuje składniki odżywcze

• podaje przykłady pokarmów bogatych w białka i sole mineralne

• wymienia pokarmy, które są źródłem soli mineralnych

• wskazuje pokarmy bogate w składniki energetyczne

• określa skutki niedoboru 2–3 witamin dla organizmu

• omawia rolę wody
w organizmie (2–3 przykłady)

wyjaśnia termin „odżywianie” (D)

• określa rolę białek (R)

• klasyfikuje białka (R)

• wyjaśnia, od czego zależy zapotrzebowanie na białko
w ciągu doby (R)

• określa, jakie funkcje
w organizmie pełnią sole mineralne (R)

• określa skutki niedoboru soli mineralnych (D)

• porównuje wartość energetyczną węglowodanów
i tłuszczów (D)

• klasyfikuje tłuszcze (R)

• charakteryzuje witaminy – podaje źródła, rolę, skutki niedoboru (R/D)

• charakteryzuje sole mineralne (R/D)

Edukacja prozdrowotna

• żywność i żywienie

 

27./28.

Budowa

i funkcje

poszcze-gólnych

narządów

przewodu pokarmo-wego

• mechaniczne
i chemiczne procesy trawienia

• budowa i funkcje jamy ustnej

• procesy zachodzące
w żołądku

• procesy zachodzące
w dwunastnicy

• wchłanianie pokarmu

• na modelu wskazuje narządy wchodzące
w skład układu pokarmowego

• wyjaśnia rolę zębów

• wyjaśnia, dlaczego pokarmy należy bardzo dokładnie rozcierać (żuć)

• nazywa procesy zachodzące w żołądku, jelicie cienkim i jelicie grubym

• wyjaśnia, w jaki sposób pokarm jest przygotowany do wykorzystania przez organizm (R)

• wyjaśnia, co rozumie pod pojęciem „trawienie” (D)

• omawia budowę i rolę jamy ustnej (R/D)

omawia rolę gardła i przełyku (R)

• określa rolę poszczególnych składników soku żołądkowego (R/D)

• omawia rolę enzymów wchodzących w skład soku trzustkowego (D)

• wyjaśnia pojęcia: „ruchy perystaltyczne”, „mleczko pokarmowe” (D)

   

29. Rola wątroby

i trzustki

w procesie

trawienia

pokarmów

• budowa wątroby

• funkcje wątroby

• budowa i funkcje trzustki

• wskazuje położenie wątroby

• wymienia pokarmy, których trawienie wymaga dostarczenia żółci

• określa rolę kosmków jelitowych (R)

• charakteryzuje wątrobę (R)

• wymienia funkcje wątroby (R/D)

• określa rolę trzustki (R)

   

30. Higiena

żywienia

i żywności

• zasady racjonalnego żywienia

• zapotrzebowanie organizmu na produkty żywnościowe w zależności od wieku, płci, rodzaju wykonywanej pracy

• określa, od czego jest uzależniony dobór pokarmów

• podaje przynajmniej
3 zasady racjonalnego żywienia

• proponuje jadłospis na
1 dzień dla 14–15-latka

• na podstawie tabeli odczytuje dzienne racje pokarmowe dla wybranych grup ludności

• wskazuje nieprawidłowe nawyki żywieniowe (R)

• wyjaśnia konieczność przestrzegania zasad racjonalnego żywienia (R/D)

• dowodzi, że właściwe odżywianie ma znaczący wpływ na stan zdrowia (D)

Edukacja prozdrowotna

• żywność i żywienie

 

31. Choroby

układu

pokar-mowego

• choroby jamy ustnej

• zatrucia pokarmowe

• zasady przygoto-wywania i spożywania posiłków

• choroby zakaźne

• choroby pasożytnicze

• uzasadnia konieczność mycia zębów przynajmniej 2–3 razy dziennie

• uzasadnia konieczność przeprowadzania kontroli stomatologicznych

• określa zasady postępowania, aby uniknąć zatruć pokarmowych

• wymienia zasady postępowania, dzięki którym unikniemy zakażenia

• wymienia (rozpoznaje) pasożyty przewodu pokarmowego: tasiemca, glistę, owsika, włośnia

• formułuje zasady postępowania pozwalającego uniknąć zakażenia pasożytami

• wskazuje sposoby zapobiegania próchnicy (R)

• wymienia objawy zatruć (R)

• wyjaśnia, w jaki sposób można zatruć się pestycydami (D)

• wymienia choroby zakaźne szerzące się drogą pokarmową (R)

• określa drogi wnikania do organizmu pasożytów (D)

• określa skutki dla organizmu wynikające z zakażenia pasożytami (D)

Edukacja prozdrowotna

• żywność i żywienie

 

32. Higiena

produkcji

i przecho-wywania

żywności

• szkodliwe działanie nawozów azotowych

• skutki stosowania chemicznych środków ochrony roślin

• szkodliwość metali ciężkich

• rolnictwo ekologiczne

• nawyki żywieniowe polskiego społeczeństwa

• wyjaśnia, dlaczego nie należy stosować nadmiernych ilości nawozów azotowych

• odczytuje z opakowania skład produktu spożywczego

• wskazuje składniki, które powinny wzbudzić czujność konsumenta

• uzasadnia konieczność mycia owoców i warzyw

• wyjaśnia, na czym polega rolnictwo ekologiczne

• podaje przykłady roślin,
w których kumulują się duże ilości związków azotowych (R)

• podaje przykłady szkodliwego wpływu pestycydów na organizm człowieka (R)

• wyjaśnia, na czym polega niebezpieczeństwo obecności
w pokarmach metali ciężkich (D)

Edukacja ekologiczna

• żywność – oddziaływanie produkcji żywności na środowisko

 

33. Wpływ

alkoholu

na zdrowie

człowieka

• wpływ alkoholu na organizm człowieka

• alkoholizm jako choroba

• społeczne skutki alkoholizmu

• wymienia skutki jednorazowego nadużycia alkoholu

• wymienia skutki częstego używania alkoholu

• wyjaśnia, dlaczego alkohol uszkadza wszystkie narządy (R)

• wyjaśnia, dlaczego alkoholizm jest chorobą społeczną (R)

Edukacja prozdrowotna

• zachowania sprzyjające

i zagrażające zdrowiu

 

34. Pow-tórzenie

i utrwa-lenie

wiado-mości

dział: Układ pokarmowy

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ wydalniczy

35. Budo-wa i czyn-ności

układu

moczo-wego

• szkodliwe produkty przemian metabolicznych
i sposoby ich wydalania

• rola układu moczowego

• budowa narządów układu moczowego

• powstawanie i właściwości moczu

• wymienia produkty przemiany materii

• wskazuje drogi usuwania
z organizmu poszczególnych produktów

• wskazuje położenie nerek, pęcherza moczowego

• opisuje elementy nerki na jej przekroju podłużnym

• wymienia właściwości moczu ostatecznego

• wyjaśnia pojęcie „przemiana materii” (D)

• określa rolę układu moczowego (R)

• opisuje budowę warstwy korowej nerki (R)

• wymienia funkcje nerek (R)

• wymienia funkcje pęcherza moczowego (R)

• opisuje przebieg powstawania moczu (D)

• porównuje skład moczu pierwotnego i ostatecznego (D)

   

36. Choro-by i higie-na układu

moczo-wego

• choroby nerek

• choroby pęcherza moczowego

• dializa

• zapobieganie chorobom

• wymienia przyczyny chorób układu moczowego

• wymienia 2–3 choroby układu moczowego

• określa, w jaki sposób można zapobiegać chorobom układu moczowego

• wymienia objawy zapalenia pęcherza moczowego (R)

• wyjaśnia, na czym polega dializa pozaustrojowa (D)

   

37. Spraw-dzian

wiado-mości

działy: Układ krwionośny, pokarmowy

i wydalniczy

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Skóra

38. Budo-wa i funkcje skóry

• funkcje skóry

• budowa skóry

• wytwory naskórka

• wymienia funkcje skóry (np. 3)

• wskazuje warstwy skóry

• wymienia wytwory naskórka

• wymienia wszystkie funkcje skóry (R)

• analizuje budowę naskórka (D)

• analizuje budowę skóry właściwej, posługując się tablicą dydaktyczną (R)

• klasyfikuje gruczoły wydzielania zewnętrznego (R)

   

39. Choro-by i higie-

na skóry

• higiena skóry

• choroby skóry

• urazy skóry

• skóra a nadmierne nasłonecznienie

• określa zasady pielęgnowania skóry

• wyjaśnia, dlaczego
w okresie dojrzewania należy przykładać dużą wagę do higieny skóry

• określa zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku oparzeń

• określa zasady udzielania pierwszej pomocy
w przypadku odmrożeń

• wyjaśnia, dlaczego należy rozsądnie korzystać
z kąpieli słonecznych

• wymienia najczęściej występujące choroby skóry (R)

• wymienia pasożyty skóry (R)

• klasyfikuje stopnie oparzeń skóry (D)

• charakteryzuje rodzaje odmrożeń (D)

Edukacja prozdrowotna

• higiena osobista
i otoczenia

 

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ hormonalny

40. Budo-wa

i funkcjo-nowanie

układu

hormonal-nego

• podział gruczołów

• rola hormonów

• rozmieszczenie gruczołów wydzielania wewnętrznego

• rola poszczególnych gruczołów

• klasyfikuje gruczoły, popierając przykładami (gruczoły wydzielania zewnętrznego i wewnętrznego)

• na schemacie wskazuje położenie najważniejszych gruczołów dokrewnych

• wyjaśnia, dlaczego adrenalina nazywana jest hormonem walki

• wskazuje różnicę między regulacją nerwową
a hormonalną (R)

definiuje pojęcie: „hormony” (D)

• określa rolę hormonów (R)

• określa rolę podwzgórza (D)

• określa rolę przysadki mózgowej, tarczycy, gruczołów przytarczycznych, trzustki, nadnerczy (R/D)

   

41. Choroby

wynikające

z niewłaś-ciwego funkcjo-nowania

gruczołów

wydzielania

wew-nętrznego

• nadczynność
i niedoczynność gruczołów

• przykłady chorób spowodowanych zaburzeniami
w funkcjonowaniu gruczołów

• wyjaśnia przyczyny karłowatości i gigantyzmu

• charakteryzuje cukrzycę

• wyjaśnia pojęcia: „nadczynność”, „niedoczynność” (R)

• wyjaśnia związek niewłaściwego funkcjonowania układu hormonalnego ze stanem zdrowia organizmu (R/D)

   

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ nerwowy i narządy zmysłów

42. Budo-wa i rola układu

nerwowego

• funkcje układu nerwowego

• budowa komórki nerwowej

• budowa układu nerwowego

• wymienia funkcje układu nerwowego

• na schemacie wskazuje ośrodkowy i obwodowy układ nerwowy

• rysuje komórkę nerwową

• omawia budowę komórki nerwowej (R)

• rysuje schemat przewodzenia impulsów (2–3 komórki nerwowe) (R)

   

43. Ośrod-kowy

układ

nerwowy

• budowa mózgowia: mózg, móżdżek, rdzeń przedłużony

• budowa rdzenia kręgowego

• wskazuje półkule mózgowe

• wskazuje płaty mózgu

• wskazuje móżdżek

• wymienia 2 funkcje móżdżku

• wskazuje rdzeń przedłużony

• wskazuje położenie rdzenia kręgowego

• wymienia najważniejsze ośrodki korowe (R)

• omawia budowę warstwy zewnętrznej i wewnętrznej mózgu (R)

• charakteryzuje opony mózgowe (D)

• określa rolę płynu mózgowo-
-rdzeniowego (D)

• porównuje funkcjonowanie półkul mózgowych (D)

• określa funkcje rdzenia przedłużonego (R)

• wymienia funkcje ośrodków położonych w rdzeniu przedłużonym (D)

• objaśnia budowę rdzenia kręgowego (R)

   

44. Rodzaje

odruchów

• łuk odruchowy

• prosty łuk odruchowy

• odruchy bezwarunkowe

• odruchy warunkowe

• rysuje prosty łuk odruchowy

• podaje przykłady prostych łuków odruchowych

• podaje przykład odruchu bezwarunkowego i warunkowego

• wyjaśnia pojęcia: „odruch”, „receptor”, „łuk odruchowy” (R)

• objaśnia schemat prostego łuku odruchowego (R)

• porównuje odruchy bezwarunkowe i warunkowe (D)

• wyjaśnia, na czym polegało doświadczenie Pawłowa (R)

   

45. Obwodowy

i auto-nomiczny

układ

nerwowy

• rodzaje i funkcje nerwów obwodowych

• nerwy czaszkowe

• nerwy rdzeniowe

• czynności części współczulnej układu nerwowego

• czynności części przywspółczulnej układu nerwowego

• wyjaśnia rolę nerwów obwodowych

• wymienia po 2–3 czynności układu współczulnego i przywspółczulnego

• klasyfikuje nerwy (R)

• omawia rolę nerwów czaszkowych i rdzeniowych (D)

• omawia budowę układu współczulnego i przywspółczulnego (D)

• porównuje działanie układu współczulnego i przywspółczulnego (R)

   

46. Higiena

trybu życia

a choroby

układu

nerwowego

• zaburzenia emocjonalne – nerwice

• wartość snu

• przykłady chorób układu nerwowego

• wymienia kilka (3–4) objawów nerwicy lękowej

• wskazuje, do kogo może się zwrócić ze swoimi problemami

• wyjaśnia, jak pomóc choremu w czasie ataku padaczki

• wyjaśnia pojęcie: „nerwica” (R)

• wymienia czynniki sprzyjające rozwojowi zdrowej psychiki (R)

• określa wartość snu (R)

• wymienia objawy chorób układu nerwowego (R/D)

Edukacja prozdrowotna

• aktywność ruchowa
i umysłowa

 

47. Budowa

i funkcje

narządu

wzroku

• funkcjonowanie oka

• aparat ochronny gałki ocznej

• mechanizm widzenia

• wady wzroku

• wskazuje położenie gałek ocznych

• na schemacie wskazuje zasadnicze elementy budowy oka

• omawia rolę poszczególnych elementów aparatu ochronnego oka

• wymienia wady wzroku

• krótko charakteryzuje poszczególne wady wzroku

• objaśnia rolę poszczególnych elementów budujących oko (R)

• wyjaśnia, na czym polega
i czym jest uwarunkowana akomodacja oka (D)

• objaśnia rolę pręcików
i czopków (D)

• na schemacie przedstawia mechanizm widzenia (R/D)

• wyjaśnia, w jaki sposób można korygować poszczególne wady wzroku (R)

• wymienia choroby narządu wzroku (R)

   

48. Ucho –

narząd słuchu

i rów-nowagi

• budowa ucha

• rola poszczególnych części ucha

• odbiór dźwięków

• wskazuje na schemacie części ucha

• wyjaśnia, w jaki sposób hałas wpływa na układ nerwowy

• uzasadnia, dlaczego nie należy słuchać głośnej muzyki

• omawia budowę poszczególnych części ucha (R)

• wyjaśnia proces odbioru dźwięków (D)

• wskazuje położenie narządu równowagi (D)

Edukacja prozdrowotna

• higiena osobista
i otoczenia

 

49. Narządy

czucia, smaku

i powo-nienia

• narządy czucia powierzchniowego
i głębokiego

• narząd smaku

• narząd powonienia

• wyjaśnia, dlaczego skóra jest narządem czucia

• nazywa cztery podstawowe rodzaje smaków

• na schemacie wskazuje komórki węchowe

• porównuje narządy czucia powierzchniowego i głębokiego (R)

• wyjaśnia, dlaczego smak
i powonienie to tzw. zmysły chemiczne (R/D)

   

50./51 Powtórze-nie i sprawdzian

wiadomości

dział: Układ hormonalny
i nerwowy

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

Układ rozrodczy i zachowania rozrodcze człowieka

52. Budowa

i czynności

żeńskiego

układu

płciowego

• zewnętrzne
i wewnętrzne narządy płciowe

• cykl miesiączkowy

• hormonalna regulacja działania układu płciowego

• charakteryzuje dwa typy rozmnażania: płciowy
i bezpłciowy

• na schemacie wskazuje zewnętrzne i wewnętrzne żeńskie narządy płciowe

• wymienia zasadnicze funkcje: jajników, jajowodów, macicy

• omawia „drogę” komórki jajowej w czasie cyklu miesiączkowego

• objaśnia schemat dojrzewania komórki jajowej (R)

• omawia rolę poszczególnych narządów: jajników, jajowodów, macicy, pochwy (R)

• objaśnia hormonalną regulację cyklu miesiączkowego (D)

   

53. Budowa i czynności

męskiego

układu

płciowego

• budowa
i funkcjonowanie poszczególnych narządów

• wskazuje na schemacie męskie narządy płciowe

• objaśnia funkcje poszczególnych narządów męskiego układu płciowego (R/D)

   

54. Od

poczęcia

do narodzin

• budowa komórek rozrodczych

• przebieg procesu zapłodnienia

• rozwój zarodkowy
i płodowy człowieka

• błony płodowe

• łożysko

• rysuje komórki rozrodcze: żeńską i męską

• określa czas zdolności do zapłodnienia komórki jajowej i plemnika

• nazywa błony płodowe

• określa rolę owodni

• omawia budowę komórki jajowej i plemnika, wskazując różnice między nimi (R)

• wyjaśnia pojęcia: „zaplemnienie”, „zapłodnienie” (R)

• charakteryzuje etapy rozwojowe prowadzące do wytworzenia
3 warstw komórek (D/W)

• określa, jakie narządy i układy powstają z poszczególnych listków zarodkowych (R)

• omawia rolę omoczni, kosmówki i łożyska (R)

• charakteryzuje przebieg rozwoju zarodkowego
i płodowego (R/D)

   

55. Ciąża

i poród

• objawy ciąży

• bliźnięta jedno-
i dwujajowe

• higiena ciąży

• sposoby zapobiegania ciąży

• przyczyny uszkodzeń płodu

• poród

• wymienia objawy ciąży

• wymienia kilka zasad higienicznego trybu życia

• wyjaśnia, dlaczego pierwsze trzy miesiące ciąży są ważne dla zdrowia dziecka

• wymienia przynajmniej dwa sposoby zapobiegania ciąży

• wymienia przyczyny uszkodzeń płodu

• wyjaśnia różnice między rozwojem bliźniąt jednojajowych i dwujajowych (R)

• uzasadnia, dlaczego w czasie ciąży należy odpowiednio się odżywiać (R)

• charakteryzuje naturalne metody zapobiegania ciąży (R/D)

• wymienia sztuczne środki antykoncepcyjne (R/D)

charakteryzuje fazy porodu (R/D)

Edukacja prozdrowotna

• zachowania sprzyjające

i zagrażające zdrowiu

 

56./57.

Okresy

rozwojowe

człowieka

• charakterystyka okresów rozwojowych: noworodkowego, niemowlęcego, poniemowlęcego, dzieciństwa, dojrzałości, wieku średniego, okresu starości

• zmiany zachodzące
w okresie dojrzewania

• higiena okresu dojrzewania

• wymienia najważniejsze okresy rozwojowe człowieka

• określa zmiany zachodzące w organizmie chłopca (dziewczyny)
w okresie dojrzewania

• określa zasady higienicznego trybu życia, jaki należy prowadzić
w okresie dojrzewania

• wymienia osoby, które mogą służyć pomocą
w rozwiązywaniu trudnych problemów związanych z dojrzewaniem

• wskazuje zasady zachowania się
w stosunku do osób starszych

• charakteryzuje okres noworodkowy (R)

• określa zmiany rozwojowe
w okresie niemowlęcym, poniemowlęcym, dzieciństwa (D)

• charakteryzuje zmiany
w organizmie chłopca
i dziewczyny zachodzące
w przedziałach wiekowych
w okresie dojrzewania (R)

• charakteryzuje zmiany
w psychice osób dorastających (D)

• określa, na czym polega dojrzałość fizyczna, psychiczna i społeczna (D)

Edukacja prozdrowotna

• poczucie własnej wartości

– sposoby radzenia sobie w sytuacjach trudnych

 

58. Choroby

szerzące się

drogą płciową

• charakterystyka chorób: kiła, rzeżączka, zespół nabytego upośledzenia odporności

• zapobieganie chorobom

• wymienia choroby szerzące się drogą płciową

• wymienia skutki nie leczonych chorób wenerycznych

• wymienia drogi, którymi wirus HIV może dostać się do organizmu

• wymienia sytuacje,
w których nie dojdzie do zarażenia wirusem HIV

• wskazuje, na czym polega zapobieganie AIDS

• określa zasady postępowania w stosunku do osób chorych i nosicieli HIV

• charakteryzuje objawy kiły
i rzeżączki (R/D)

• wyjaśnia istotę „działania” wirusa HIV w organizmie (R/D)

Edukacja prozdrowotna

• bezpieczeństwo
i pierwsza pomoc

 

59.Powtó-rzenie i utrwa-lenie

wiado-mości

dział: Układ rozrodczy

       

Dział programu: BUDOWA I FUNKCJONOWANIE ORGANIZMU CZŁOWIEKA

STAN ZDROWIA I CHOROBY

60. Choroby

cywiliza-cyjne

i społeczne

• pojęcie zdrowia
i choroby

• skutki zażywania narkotyków

• charakterystyka chorób: układu krążenia, nowotworowych, alergicznych, wenerycznych, reumatycznych, gruźlicy

• profilaktyka ww. chorób

• wymienia kilka czynników chorobotwórczych

• wyjaśnia, dlaczego nie należy zażywać środków narkotycznych

• wyjaśnia, dlaczego należy stosować się do informacji dotyczących czystości wód w kąpieliskach

• określa, na czym polega higieniczny tryb życia (w celu zapobiegania chorobom)

• wyjaśnia pojęcia: zdrowie, choroba (R)

• wskazuje, gdzie może szukać pomocy człowiek uzależniony (D)

• wyjaśnia pojęcia: choroby cywilizacyjne, choroby społeczne (R)

• wymienia przyczyny chorób nowotworowych (D)

• wymienia przyczyny i objawy chorób alergicznych (R)

• wskazuje przyczyny choroby reumatycznej (R)

Edukacja prozdrowotna

• zachowania sprzyjające i zagrażające zdrowiu

• przyczyny i skutki używana m.in. środków psychoaktywnych, formy pomocy dla osób eksperymentujących
i uzależnionych

20-min. spraw-dzian

z działu:

„Układ rozrod-czy
i zacho-wania rozrod-cze

czło-wieka”

61. Rola

nauki

w ochronie

środowiska

i zdrowia

człowieka

• rola badań naukowych w ochronie środowiska i zdrowia człowieka

• przykłady współpracy międzynarodowej
w dziedzinie ochrony środowiska i zdrowia

• wskazuje, które działania człowieka przyczyniają się do degradacji wód, gleb
i powietrza

• wymienia skutki degradacji środowiska

• określa, jakie działania lokalne mogą się przyczynić do poprawy stanu środowiska

• określa rolę nauki
w ochronie zdrowia

• wymienia potrzeby dotyczące ochrony środowiska (R/D)

• wskazuje działania, które przyczynią się do zmniejszenia zanieczyszczeń środowiska (R/D)

• uzasadnia słuszność istnienia międzynarodowych organizacji zajmujących się problematyką ochrony środowiska, ochrony zdrowia i in. (D)

Edukacja ekologiczna

• przyczyny i skutki niepożądanych zmian
w atmosferze, biosferze, hydrosferze, litosferze

Obrona cywilna

• ochrona przed skutkami powodzi, pożaru i innych zagrożeń

• sposoby znakowania substancji toksycznych

 

CECHY ORGANIZMU JAKO WYNIK INFORMACJI DZIEDZICZNEJ I ODDZIAŁYWAŃ ŚRODOWISKA

62. Podsta-wowe

zasady

dziedzi-czenia cech

• genetyka jako nauka
o dziedziczności

• cechy dominujące
i recesywne

• geny, allele, homozygoty, heterozygoty, genotyp, fenotyp

• pierwsze prawo genetyczne

• drugie prawo genetyczne

• wyjaśnia pojęcia: „cecha dominująca”, „cecha recesywna”, „gen”, „homozygota”, „heterozygota”, „genotyp”, „fenotyp”

• zapisuje allele homozygoty
i heterozygoty

• zapisuje krzyżówkę ilustrującą I prawo Mendla

• wyjaśnia I prawo Mendla (R)

• wyjaśnia pojęcie „allel” (R)

• zapisuje krzyżówkę organizmów różniących się dwiema cechami (R)

• podaje treść II prawa Mendla (D)

• wyjaśnia, czym zajmuje się genetyka (R)

   

63. Budowa

genów i ich

lokalizacja

• budowa i rola kwasów nukleinowych

• kod genetyczny

• lokalizacja genów

• do podanych zasad organicznych dopisuje zasady komplementarne

• określa lokalizację genów

• wyjaśnia pojęcie: „chromosomy homologiczne”

• objaśnia strukturę DNA (D)

• wyjaśnia pojęcie „kod genetyczny” (D)

• wyjaśnia, dlaczego kod genetyczny jest trójkowy
i uniwersalny (R/D)

• wyjaśnia, dlaczego komórki somatyczne i rozrodcze mają różną liczbę chromosomów (R)

   

64./65.

Podziały

Komór-kowe

– mitoza

i mejoza

• replikacja DNA

• budowa chromosomu

• fazy podziału mitotycznego

• I podział mejotyczny

• II podział mejotyczny

• rysuje i opisuje budowę chromosomu

• wyjaśnia, co to jest mitoza i mejoza

• określa, które komórki ulegają podziałom mitotycznym, a które mejotycznym

• porządkuje rysunki poszczególnych faz mitozy

• objaśnia schemat replikacji DNA (R)

• objaśnia przebieg mitozy (R/D)

• objaśnia przebieg I podziału mejotycznego (R)

• objaśnia przebieg II podziału mejotycznego (R)

• porównuje mitozę z mejozą (D)

   

66. Dziedzi-czenie

płci

• chromosomy determinujące płeć

• schemat dziedziczenia płci

• cechy sprzężone
z płcią

• zapisuje symbole chromosomów określających płeć męską
i żeńską

• wymienia choroby dziedziczne

• zapisuje, jakie rodzaje gamet mogą wytwarzać organizmy męskie i żeńskie (R)

• wyjaśnia pojęcie „geny sprzężone” (D)

• wyjaśnia, dlaczego cechy recesywne ujawniają się częściej u mężczyzn niż
u kobiet (D)

   

67. Cechy organizmu

jako

wynik oddzia-

ływania czynników

genetycz-nych

i środo-wiskowych

• przykłady organizmów różnych fenotypowo,
a posiadających jednakowy genotyp

• grupy krwi

• mutacje i czynniki mutagenne

• przykłady chorób dziedzicznych

• wskazuje przykłady organizmów mających jednakowe genotypy, ale różne fenotypy

• wymienia przykłady cech, które są wynikiem oddziaływania czynników środowiskowych

• wyjaśnia, gdzie mają zastosowanie badania dotyczące wpływu czynników środowiska na cechy organizmu

• wymienia cechy, na których wykształcenie środowisko nie ma wpływu (R)

• zapisuje genotypy osób mających grupę krwi: A, B, AB, 0 (D)

• wyjaśnia pojęcie „mutacje” (D)

• wymienia czynniki mutagenne (R)

• wymienia choroby spowodowane mutacjami zachodzącymi w obrębie genu, w strukturze chromosomu (D)

• charakteryzuje przyczyny
i objawy zespołu Downa (D))

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna (gatunkowa, genetyczna oraz ekosystemów) – znaczenie jej ochrony

 

68. Inżynieria

genetyczna

i jej

praktyczne

zastoso-wanie

• zadania inżynierii genetycznej

• wykorzystanie inżynierii genetycznej w medycynie i farmacji oraz hodowli

• klonowanie

• wymienia osiągnięcia inżynierii genetycznej mające zastosowanie
w medycynie, farmacji, ogrodnictwie

• wyjaśnia, czym zajmuje się inżynieria genetyczna (R)

• wyjaśnia, na czym polega terapia genowa (D)

• podaje przykłady organizmów transgenicznych (R)

• wskazuje niebezpieczeństwa wynikające z doświadczeń z genami przeprowadzanych na ludzkich komórkach płciowych (D)

• określa cechy organizmów transgenicznych (R)

• określa rolę wektorów genetycznych (R)

Edukacja filozoficzna

• koncepcja człowieka jako osoby, a więc istoty rozumnej, wolnej
i zdolnej do poznania prawdy i dążącej do jej dobra

 

69./70. Pow-tórzenie

i spraw-dzian

wiado-mości

dział: Podstawy genetyki

       

Plan wynikowy nauczania biologii dla gimnazjum część 3

Numer
i temat lekcji

Zakres treści z podręcznika

Wymagania podstawowe

Wymagania ponadpodstawowe

(R – rozszerzające, D – dopełniające,
W – wykraczające)

Ścieżka edukacyjna

Treści ze ścieżki edukacyjnej

Uwagi

1

2

3

4

5

6

Dział programu: EKOLOGIA. Organizmy i ich środowisko

1. Ekologia a ochrona środowiska i ochrona przyrody

• Znaczenie pojęć: ekologia, ochrona przyrody, ochrona środowiska

Uczeń:

• poprawnie interpretuje pojęcie ekologia

• określa zadania ochrony środowiska

• wymienia cele ochrony przyrody

Uczeń:

• podaje przykłady działań podejmowanych w ramach ochrony środowiska (R)

• wykazuje relacje zachodzące między ekologią, ochroną środowiska i ochroną przyrody (D)

 

• Zapoznanie uczniów z:

– zakresem materiału nauczania

– wymaganiami programowymi na poszczególne oceny

– sposobami sprawdzania i oceniania osiągnięć

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1, 2 s. 6

2. Czym jest gatunek?

• podwójne nazewnictwo

• analiza porównawcza wybranych gatunków roślin i zwierząt

• definicja gatunku

• poprawnie zapisuje nazwę gatunkową

• na podstawie obserwacji wskazuje zasadnicze różnice między osobnikami gatunków należących do jednego rodzaju

• wymienia cechy budowy lub zachowania, na podstawie których można rozróżnić gatunki (R)

• definiuje pojęcie gatunek (D)

• analizuje wpływ czynników środowiska na wykształcenie cech morfologicznych różniących gatunki należące do jednego rodzaju (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3 s. 7
zad. 4, s. 8

3./4. Jakie czynniki ograniczają rozmiesz-
czenie organizmów?

• siedlisko i nisza ekologiczna

• czynniki środowiska

• tolerancja ekologiczna

• eurybionty i stenobionty

• gatunki wskaźnikowe

• czynniki ograniczające rozmieszczenie: temperatura, woda i wilgotność, światło

• wyjaśnia pojęcie siedlisko

• dzieli czynniki środowiska na biotyczne i abiotyczne

• opisuje przykłady potwierdzające prawo minimum i prawo tolerancji

• podaje przykłady organizmów o szerokim i wąskim zakresie tolerancji wobec wilgotności, temperatury, światła

• określa rolę wody w życiu roślin

• wyjaśnia pojęcie nisza ekologiczna (R)

• charakteryzuje czynniki biotyczne i abiotyczne (R)

• analizuje krzywą tolerancji ekologicznej dla wskazanego czynnika (R/D)

• interpretuje wykresy przedstawiające krzywe tolerancji ekologicznej (D)

• definiuje pojęcia: eurybionty i stenobionty (D)

• charakteryzuje gatunki wskaźnikowe (R)

• analizuje wpływ temperatury na rozmieszczenie organizmów, zasięg ich występowania i procesy życiowe (D)

• charakteryzuje przystosowania roślin do różnych warunków wilgotnościowych (R)

• podaje i omawia przykłady praktycznego zastosowania wiedzy dotyczącej czynników ograniczających (D/W)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–5
s. 8–10

5. Przegląd wybranych gatunków roślin

• rola roślin

• cechy morfologiczne ułatwiające rozpoznawanie roślin

• charakterystyka wybranych gatunków roślin

• wyjaśnia rolę roślin w przyrodzie

• rozróżnia kilka gatunków roślin występujących w najbliższym otoczeniu

• rozpoznaje pospolite drzewa i krzewy (R/D)

• rozróżnia owoce pospolitych drzew (D)

• rozpoznaje rośliny zielne kwitnące jesienią (R/D)

• wskazuje siedliska pospolitych gatunków roślin (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3
s. 11–13

6. Przegląd wybranych gatunków zwierząt żyjących w różnych środowis-kach

• charakterystyczne cechy wybranych gatunków zwierząt

• wymienia przedstawicieli zwierząt występujących w różnych środowiskach

• rozpoznaje wskazane gatunki zwierząt

• rozróżnia wskazane gatunki zwierząt (R/D)

• charakteryzuje wybranych przedstawicieli zwierząt (R/D)

• podaje siedliska, w których można spotkać wskazane gatunki zwierząt (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3
s. 13–15

7. W jaki sposób oznaczamy najczęściej spotykane gatunki?

• zasady budowy klucza do oznaczania gatunków

• praktyczne oznaczanie wybranych gatunków

• korzystając z klucza, oznacza 2–3 pospolite gatunki roślin

• korzystając z klucza, oznacza wskazane gatunki roślin (R/D)

• operuje pojęciami opisującymi morfologię roślin (R/D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 16

8. Powtó-
rzenie i utrwalenie wiadomości

rozdział: Organizmy i ich środowisko

       

Dział programu: EKOLOGIA. Populacja, biocenoza, ekosystem

9. Charakte-
rystyka populacji – rozrodczość, śmiertelność i struktura wiekowa

• populacja biologiczna

• rozrodczość

• śmiertelność

• krzywa przeżywania

• struktura wiekowa

• wyjaśnia pojęcia: populacja, rozrodczość, śmiertelność

• wymienia czynniki wpływające na śmiertelność populacji

• na podstawie analizy piramid określa strukturę wiekową populacji

• charakteryzuje czynniki wpływające na rozrodczość i śmiertelność populacji (R)

• na podstawie analizy krzywej przeżywania charakteryzuje populację (D)

• na podstawie analizy struktury wiekowej przewiduje rozwój populacji (D)

 

15-minutowy sprawdzian z rozdziału: Organizmy i ich środowisko

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–6
s. 16–18

10. Liczeb-
ność i rozmiesz-
czenie populacji

• liczebność populacji

• rozmieszczenie osobników w populacji

• wymienia czynniki wpływające na liczebność populacji

• rozpoznaje typy rozkładu przestrzennego populacji

• oblicza zagęszczenie populacji (R)

• charakteryzuje typy rozkładu przestrzennego organizmów (D)

• podaje przykłady gatunków charakteryzujących się określonym typem rozmieszczenia (R)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3 s. 21

11. Gradacje szkodników i sposoby ich zwalczania

• gradacje szkodników

• metody zwalczania szkodników

• rozpoznaje najczęściej występujące szkodniki lasów i upraw

• charakteryzuje agrotechniczne metody zwalczania szkodników

• wykazuje związek między gradacją szkodników a wprowadzeniem monokultur rolnych i leśnych (R)

• wyjaśnia, na czym polega biologiczne zwalczanie szkodników (R)

• udowadnia, że stosowanie chemicznych środków ochrony roślin zagraża wielu innym organizmom, w tym człowiekowi (D)

Edukacja prozdrowotna

• higiena produkcji żywności

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–4
s. 22–24

12. Pozna-
jemy typy oddziaływań międzyga-
tunkowych w przyrodzie

• klasyfikacja oddziaływań

• typy i wyniki oddziaływań

• nazywa typy oddziaływań

• wymienia przykłady oddziaływań antagonistycznych i nieantagonis-
tycznych

• charakteryzuje oddziaływania antagonistyczne i nieantagonistyczne (R)

• opisuje wyniki poszczególnych typów oddziaływań (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 25

13. Oddzia-
ływania antagonis-
tyczne

• konkurencja

• drapieżnictwo

• pasożytnictwo

• wyjaśnia istotę konkurencji

• podaje przykłady konkurencji

• wyjaśnia, na czym polega drapieżnictwo

• opisuje cechy drapieżców

• charakteryzuje przystosowania chroniące przed drapieżcami

• wyjaśnia, na czym polega pasożytnictwo

• klasyfikuje pasożyty i podaje ich przykłady

• podaje przykłady świadczące o tym, że konkurencja może być jednym ze sposobów biologicznego zwalczania szkodników (D)

• charakteryzuje, popierając przykładami, rolę drapieżców w biologicznej metodzie zwalczania szkodników (R)

• analizuje zależności między liczebnością ofiar i drapieżców (D)

• omawia cechy budowy wybranych pasożytów (R)

• wyjaśnia, dlaczego jemioła jest półpasożytem (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1, 2 s. 26,
zad. 4 s. 29,
zad. 6 s. 31

14. Charakte-
ryzujemy oddziały-
wania nieantago-
nistyczne

• mutualizm

• protokooperacja

• komensalizm

• wymienia oddziaływania nieantagonistyczne

• wyjaśnia, na czym polega mutualizm (na przykładzie porostów)

• charakteryzuje przykłady mutualizmu (R/D)

• wyjaśnia różnicę między mutualizmem a protokooperacją (R)

• opisuje przykłady protokooperacji (R)

• wyjaśnia, na czym polega komensalizm (R)

• podaje przykłady komensalizmu (R)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1, 2 s. 31

15. Pozna-
jemy biocenozę

• biocenoza

• łańcuch pokarmowy

• sieć pokarmowa

• piramidy ekologiczne

• wyjaśnia pojęcie biocenoza

• nazywa kolejne ogniwa w łańcuchu troficznym

• buduje prosty łańcuch pokarmowy

• wymienia cechy charakteryzujące biocenozę (R)

• wyjaśnia, na czym polega dynamika biocenozy (D)

• podaje przykłady łańcuchów troficznych w różnych biocenozach (R)

• wyjaśnia zależności między łańcuchem pokarmowym a siecią pokarmową (R)

• charakteryzuje piramidy ekologiczne (R/D)

• przewiduje skutki zniszczenia jednego ogniwa w łańcuchu pokarmowym (R)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3 s. 33,
zad. 6 s. 35

16. Struktura i funkcjono-
wanie ekosystemu

• struktura ekosystemu

• produkcja ekosystemu

• obieg materii

• przepływ energii

• wyjaśnia pojęcie ekosystem

• opisuje strukturę ekosystemu

• wyjaśnia, co to znaczy, że materia krąży w ekosystemie, a energia przez niego przepływa

• wyjaśnia, na czym polega produkcja pierwotna i wtórna ekosystemu (R)

• przedstawia, na przykładzie lasu, obieg materii w ekosystemie (R)

• analizuje przepływ energii przez ekosystem (D)

• analizuje zależności między przepływem energii a obiegiem materii w ekosystemie (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1, 2 s. 35,
zad. 4 s. 36,
zad. 5 s. 37

17. Krążenie pierwiastków i związków w przyrodzie

• cykle biogeochemiczne

• obieg wody

• obieg węgla

• obieg azotu

• opisuje obieg wody w przyrodzie

• wyjaśnia pojęcie cykle biogeochemiczne (R)

• opisuje obieg węgla (R)

• opisuje obieg azotu w przyrodzie (D)

• określa rolę bakterii w obiegu azotu (D)

 

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 37,
zad. 2–4 s. 38

18./19. Przegląd wybranych ekosystemów

• środowisko lądowe i wodne

• charakterystyka ekosystemów wodnych: jeziora, stawu, morza

• ekosystemy lądowe: torfowiska i las

• opisuje warunki panujące w wodzie

• klasyfikuje ekosystemy wodne

• opisuje wybrany ekosystem wodny

• opisuje budowę lasu

• porównuje warunki panujące w środowisku wodnym i lądowym (R)

• charakteryzuje czynniki ograniczające w ekosystemach wodnych i lądowych (R)

• porównuje czynniki ograniczające w ekosystemach wodnych i lądowych (D)

• charakteryzuje ekosystemy wodne (R/D)

• porównuje strukturę torfowisk wysokich, niskich i przejściowych (R/D)

• omawia strukturę i funkcjonowanie ekosystemu na przykładzie lasu (D)

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna – znaczenie jej ochrony

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–9
s. 39–43

20. Powtó-
rzenie i utrwalenie wiadomości

rozdział: Populacja, biocenoza, ekosystem

     

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 2–4 s. 44

21. Spraw-
dzian wiadomości

rozdział: Populacja, biocenoza, ekosystem

       

Dział programu: OCHRONA ŚRODOWISKA. Zanieczyszczenia środowiska

22. Podsta-
wowe źródła i skutki zanieczysz-
czeń atmosfery

• źródła zanieczyszczeń

• bioindykatory

• efekt cieplarniany

• rozrzedzenie ozonowe

• smog

• sposoby zmniejszania zanieczyszczenia atmosfery

• klasyfikuje zanieczyszczenia zatruwające atmosferę

• wykorzystując skalę porostową, określa stopień zanieczyszczenia powietrza dwutlenkiem siarki

• wyjaśnia mechanizm powstawania i skutki efektu cieplarnianego

• wskazuje skutki rozrzedzenia ozonowego

• proponuje działania lokalne służące zmniejszeniu zanieczyszczenia atmosfery

• analizuje skutki transgranicznego przenoszenia zanieczyszczeń (D)

• wyjaśnia, dlaczego porosty nadrzewne są biologicznymi wskaźnikami czystości powietrza (R)

• objaśnia mechanizm powstawania dziury ozonowej (D)

• udowadnia, że smog stanowi poważne zagrożenie dla organizmów żywych (R)

• charakteryzuje smog fotochemiczny i kwaśny (D)

• proponuje działania globalne służące zmniejszeniu zanieczyszczenia atmosfery (R/D)

Edukacja ekologiczna

• przyczyny i skutki niepożądanych zmian w atmosferze

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3 s. 49,
zad. 6 s. 51

23. Podsta-
wowe źródła i skutki zanieczysz-
czeń litosfery

• najważniejsze zagrożenia gleby

• skutki degradacji gleby

• sposoby ochrony gleby

• wymienia przyczyny zanieczyszczenia gleby

• wymienia skutki degradacji gleby

• wskazuje sposoby ochrony gleby

• charakteryzuje lokalne przyczyny zanieczyszczenia gleby

• udowadnia związek między zakwaszeniem gleby a kumulacją w niej metali ciężkich (D)

• wyjaśnia, dlaczego nieodpowiednie nawożenie mineralne jest źródłem zanieczyszczenia gleby (R)

• charakteryzuje skutki erozji gleby (R)

Edukacja ekologiczna

• przyczyny i skutki niepożądanych zmian w litosferze

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–4
s. 54, 55

24. Podsta-
wowe źródła i skutki zanieczysz-
czeń

hydrosfery

• przyczyny zanieczyszczeń hydrosfery

• klasy czystości wód

• eutrofizacja zbiorników wodnych

• metody oczyszczania ścieków

• sposoby zmniejszania zanieczyszczenia hydrosfery

• wymienia przyczyny zanieczyszczeń hydrosfery

• opisuje sposoby oczyszczania ścieków

• wymienia sposoby zmniejszania zanieczyszczenia wód

• analizuje lokalne przyczyny zanieczyszczeń wód (D)

• charakteryzuje klasy czystości wód (R)

• opisuje przebieg procesu eutrofizacji zbiorników wodnych (R)

Edukacja ekologiczna

• przyczyny i skutki niepożą-
danych zmian w hydrosferze

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 3–5 s. 59

25. Odpady – co z nimi zrobić?

• klasyfikacja odpadów

• recykling

• utylizacja odpadów

• klasyfikuje odpady na rozkładające się i nierozkładające się

• ocenia wpływ nielegalnych wysypisk śmieci na stan środowiska

• wskazuje sposoby zmniejszenia ilości odpadów

• charakteryzuje korzyści, jakie dają recykling i utylizacja odpadów (R)

• analizuje skutki nieodpowiedzialnego składowania odpadów (D)

• wskazuje różne źródła odpadów znajdujące się w najbliższej okolicy (R/D)

Edukacja ekologiczna

• energetyka jądrowa – bezpieczeństwo i składowanie odpadów

Obrona cywilna

• sposoby znakowania substancji toksycznych

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–3
s. 60, 61

Dział programu: OCHRONA ŚRODOWISKA. Zasoby przyrody i ich wykorzystanie

26. Odna-
wialne i nieodna-
wialne zasoby przyrody

• odnawialne i nieodnawialne zasoby przyrody

• różnorodne źródła energii

• klasyfikuje, popierając przykładami, zasoby przyrody

• proponuje alternatywne źródła energii (1–2)

• charakteryzuje zagrożenia związane ze wzrostem zużycia ropy naftowej (R)

• przewiduje globalne skutki tych zagrożeń (D)

• charakteryzuje zagrożenia związane z produkcją energii jądrowej (R/D)

• proponuje budowę elektrowni wykorzystującej alternatywne źródło energii występujące w jego regionie (D/W)

Edukacja ekologiczna

• zagrożenia dla środowiska wynikające z produkcji i transportu energii

• energetyka jądrowa – bezpieczeństwo i składowanie odpadów

Obrona cywilna

• źródła promienio-
wania jądrowego i jego skutki

• ochrona przed skutkami powodzi, pożaru i innych zagrożeń

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–6
s. 62–64

27. Funkcjo-
nowanie populacji ludzkiej w środowisku

• eksplozja demograficzna

• urbanizacja

• aglomeracje miejskie

• omawia przyczyny wysokiego przyrostu naturalnego

• analizuje skutki eksplozji demograficznej (D/W)

• analizuje zagrożenia środowiska wynikające z istnienia aglomeracji miejskich (D)

Edukacja prozdrowotna

• higiena osobista i otoczenia

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–5
s. 64, 65

28. Na czym polega strategia zrównowa-
żonego rozwoju?

• międzynarodowe działania na rzecz ochrony środowiska

• działania prośrodowiskowe podejmowane w Polsce

• uzasadnia konieczność podejmowania międzynarodowych działań na rzecz ochrony środowiska

• przedstawia główne założenia „Polityki Ekologicznej Państwa” (R/D)

• korzystając z najnowszych opracowań, przedstawia działania podejmowane w Polsce na rzecz ochrony środowiska (D/W)

Edukacja europejska

• cele i założenia Wspólnot Europejskich

Edukacja filozoficzna

• koncepcja człowieka jako istoty rozumnej

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–4
s. 66, 67

29. Powtó-
rzenie i utrwalenie wiadomości

dział: Ochrona środowiska

     

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–5
s. 69, 70

30. Spraw-
dzian wiadomości

dział: Ochrona środowiska

       

Dział programu: OCHRONA PRZYRODY. Podstawowe formy ochrony przyrody

31. Z historii ochrony przyrody w Polsce

• historia ochrony przyrody w Polsce

• akty prawne dotyczące ochrony przyrody

• cele ochrony przyrody

• podaje cele ochrony przyrody

• wymienia lokalne organy działające na rzecz ochrony środowiska i ochrony przyrody

• opisuje rozwój działań mających na celu ochronę przyrody w Polsce (R/D)

• porównuje światowe tendencje ochrony przyrody z celami zapisanymi w polskich aktach prawnych (D)

• planuje kampanię informującą o stanie przyrody w najbliższym otoczeniu (D/W)

Edukacja czytelnicza i medialna

• dokumenty gromadzone w bibliotece i ich wartość informacyjna

• zestawienie tematyczne

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 75

32. Ochrona gatunkowa roślin, grzybów i porostów

• istota ochrony gatunkowej

• ochrona ścisła i częściowa

• podaje cel ochrony gatunkowej

• wyjaśnia różnicę między ochroną ścisłą i częściową

• rozpoznaje na zdjęciach gatunki grzybów i roślin chronionych, które może spotkać w najbliższym otoczeniu

• porównuje założenia ochrony ścisłej i częściowej (R)

• podaje przykłady gatunków objętych ochroną ścisłą i częściową występujących w najbliższym otoczeniu (D)

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna – znaczenie jej ochrony

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 76

33. Ochrona gatunkowa zwierząt

• gatunki zwierząt podlegające ochronie

• ochrona sezonowa zwierząt łownych

• rozpoznaje 5–6 wybranych gatunków zwierząt chronionych

• wyjaśnia, na czym polega ochrona gatunkowa zwierząt

• wyjaśnia, dlaczego należy potępiać kłusownictwo

 

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna – znaczenie jej ochrony

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1 s. 76

34. Parki narodowe i rezerwaty przyrody

• park narodowy jako forma ochrony przyrody

• rezerwaty przyrody

• wymienia formy ochrony przyrody

• wskazuje na mapie parki narodowe

• wyjaśnia cel utworzenia parków narodowych i rezerwatów przyrody

• podaje nazwy parków narodowych położonych najbliżej miejsca zamieszkania (R)

• omawia typy rezerwatów przyrody i podaje ich przykłady (D)

• charakteryzuje dowolnie wybrany typ rezerwatu (R)

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna – znaczenie jej ochrony

Edukacja regionalna

• główne zabytki przyrody w regionie

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1–5
s. 76–79

35. Inne formy ochrony przyrody

• parki krajobrazowe

• obszary chronionego krajobrazu

• pomniki przyrody

• wyjaśnia pojęcie pomnik przyrody

• wymienia pomniki przyrody znajdujące się najbliżej szkoły

• charakteryzuje poszczególne formy ochrony przyrody (R/D)

• wskazuje formy ochrony przyrody występujące na terenie województwa, w którym mieszka (R/D)

Edukacja ekologiczna

• różnorodność biologiczna – znaczenie jej ochrony

Edukacja regionalna

• główne zabytki przyrody w regionie

• Zeszyt ćwiczeń,
zad. 1, 2 s. 80